🌊 Jezioro Goczałkowickie – Zarzecze, przeniesione groby i pamięć po wysiedleniu

Jezioro Goczałkowickie przykryło większą część dawnego Zarzecza, ale historia tego miejsca nie zakończyła się wraz z pojawieniem się wody. Mieszkańcy zabrali ze sobą część wyposażenia domów, materiały po rozbiórkach, fotografie i wspomnienia. Do Chybia przewożono również pochowanych na miejscowym cmentarzu. Po niemal 4 dekadach obniżenie poziomu zbiornika ujawniło, że pod wodą pozostały nagrobki, trumny i ludzkie szczątki. Odsłonięta nekropolia przypomniała o kosztach inwestycji, która miała dostarczyć wodę rozwijającemu się Śląskowi.

Określenie zatopiona wieś Zarzecze obejmuje kilka różnych wydarzeń: przymusowe wyprowadzki, rozbiórkę zabudowy, utratę pól i dróg oraz rozproszenie sąsiedzkiej wspólnoty. Część miejscowości ocalała i nadal należy do gminy Chybie. Dawne centrum zajęła jednak czasza zbiornika. Aby zrozumieć, co zostało po tej zmianie, trzeba połączyć widoczną dziś taflę wody z przeprowadzkami z lat 50. XX wieku i z tym, co niski poziom jeziora odsłonił w 1992 r.

📷 Jezioro Goczałkowickie odsłoniło cmentarz we wrześniu 1992 r.

We wrześniu 1992 r. odsłonięte pozostałości dawnej nekropolii zostały utrwalone na fotografiach. Obniżenie poziomu wody pozwoliło zobaczyć fragmenty nagrobków, trumny i szczątki osób pochowanych w miejscu, które od lat znajdowało się w obrębie zbiornika. Obraz dna był szczególnie przejmujący dla dawnych mieszkańców. Rozpoznawalna przestrzeń pochówków wracała po długiej przerwie, choć wieś utraciła już swoje wcześniejsze centrum, zabudowę i codzienne życie.

Cmentarz w Zarzeczu miał zostać przeniesiony przed zalaniem. W latach przygotowywania inwestycji prowadzono ekshumacje i przewożono zmarłych do Chybia. Odsłonięcie pozostałości w 1992 r. pokazało, że mimo wykonanych prac część śladów pochówków znalazła się pod wodą. To zasadniczy fakt tej historii. Dostępne materiały nie pozwalają ustalić liczby wszystkich przeniesionych i pozostawionych pochówków.

Z fotografii odsłoniętego terenu można odczytać materialny skutek niedokończonego usunięcia dawnych grobów. Trudniej na ich podstawie odtworzyć przebieg każdej ekshumacji i przypisać odpowiedzialność za konkretny grób. Widoczna trumna nie wyjaśnia sama, czy pominięto pochówek podczas prac, nie odnaleziono go, czy dokumentacja była niepełna. Nie ma podstaw, aby jeden obraz rozciągać na całą akcję przenoszenia cmentarza i twierdzić, że nie przewieziono żadnych zmarłych.

Jezioro Goczałkowickie ujawniło więc fragment przeszłości, który wcześniej pozostawał poza codziennym widokiem. Dla mieszkańców regionu był to powrót zapomnianego układu terenu; dla rodzin związanych z Zarzeczem także powrót miejsc osobistej pamięci. Groby wyznaczały więź z rodzicami, dziadkami i wcześniejszymi pokoleniami. Ich przenosiny były częścią tej samej zmiany, która zmusiła żyjących do opuszczenia domów, choć wymagały zupełnie innych czynności i pozostawiły inne ślady.

⚰️ Zima 1953/1954: groby z Zarzecza przenoszono do Chybia

Przygotowanie terenu, który miało zająć Jezioro Goczałkowickie, obejmowało również uporządkowanie miejsca pochówków. Akcję ekshumacyjną umieszcza się na przełomie 1953 i 1954 r. Zachowane wspomnienia opisują procedurę, w której uczestniczyły rodziny: zgłaszały zmarłych, wskazywały groby i otrzymywały informację o pracach. Miejsca pochówku numerowano. Bliscy mogli być obecni przy otwieraniu grobu, a szczątki umieszczano w oddzielnych trumnach przeznaczonych do przewiezienia.

Nowe miejsce znajdowało się przy istniejącym cmentarzu w Chybiu. Przenoszono tam także pomniki nagrobne. Dla rodziny oznaczało to konieczność rozpoznania i odtworzenia grobu w innej miejscowości, często równolegle z organizowaniem własnej przeprowadzki. Wyjazd z Zarzecza obejmował w ten sposób zarówno dom, jak i rodzinne miejsce pochówku. To tłumaczy, dlaczego pamięć o cmentarzu zajmuje tak istotne miejsce w opowieściach dawnych mieszkańców.

Opisane czynności wskazują, że przenosiny nie sprowadzały się do jednego wspólnego transportu anonimowych szczątków. Starano się zachować związek między zgłoszeniem rodziny, dawnym grobem i nowym pochówkiem. Sam opis procedury nie daje jednak pewności, że przeprowadzono ją równie dokładnie na całym terenie. Odsłonięcie grobów po latach pozostaje dowodem, że rzeczywisty rezultat prac był bardziej skomplikowany niż założenie całkowitego opróżnienia nekropolii.

⛓️ Zarzecze: więźniowie przy ekshumacjach, junacy przy budowie

W zachowanych wspomnieniach pojawia się ekipa więźniów wykonujących prace przy grobach. Jej przyjazd wiązano z zimą 1953/1954. Jest to istotny wątek, ale szczegóły dotyczące samych skazanych pozostają niepełne. Nie ustalono ich nazwisk, liczebności grupy, jednostki penitencjarnej ani dokumentów wyznaczających zakres pracy. Informacje o rodzaju wyroków należą do przekazu wspomnieniowego i nie zostały potwierdzone ewidencją więzienną.

Ekshumacja obejmowała otwieranie grobów, wydobywanie szczątków i przygotowanie ich do ponownego pochowania. Obecność rodzin nadawała tym czynnościom także bezpośredni wymiar osobisty. Trudność pracy przy zmarłych pomaga zrozumieć, dlaczego tak mocno zapisała się ona w pamięci. Nie pozwala natomiast dopisywać nieznanych rozmów, reakcji poszczególnych osób ani sposobu traktowania więźniów. W tej części opowieści najbardziej konkretne pozostają czynności wykonywane na cmentarzu.

Budowa zbiornika goczałkowickiego wymagała znacznie większego i bardziej zróżnicowanego zaplecza pracowniczego. Przy inwestycji pracowało ponad 1200 osób, a roboty prowadzono na 3 zmiany. W budowie uczestniczyli również junacy organizacji Służba Polsce. Udział junaków oraz wspominanej grupy więźniów dotyczy odrębnych kategorii ludzi i nie powinien być łączony w jedno ogólne określenie pracowników przymusowych.

Dokumentalnie najmocniej uchwycony jest udział więźniów przy ekshumacjach. Ich zatrudnienie przy samym korpusie zapory pozostaje osobnym, nierozstrzygniętym pytaniem. Nie ustalono również podstaw do określania tej grupy jako więźniów politycznych, jeńców wojennych czy więźniów konkretnego obozu. Precyzyjne ograniczenie tego wątku do prac przy grobach pozwala zachować jego ciężar bez rozszerzania go na wydarzenia, dla których brakuje równie mocnego potwierdzenia.

💧 Jezioro Goczałkowickie: projekt z 1949 r. i wodociąg uruchomiony w 1956 r.

Dolina górnej Wisły została wybrana pod inwestycję związaną z rosnącymi potrzebami wodnymi przemysłowego Śląska. Zakłady i rozbudowujące się miejscowości potrzebowały stabilnego zaopatrzenia. Jednocześnie górna Wisła stwarzała zagrożenie powodziowe. Zbiornik miał pozwolić na gromadzenie wody i jej wykorzystanie w systemie wodociągowym, a także na ograniczanie skutków wezbrań. Tak powstało uzasadnienie przedsięwzięcia obejmującego rozległą część doliny.

Badania rozpoczęto w 1947 r., a projekt zatwierdzono pod koniec 1949 r. Państwowe Kierownictwo Budowy Zbiornika powołano 1 stycznia 1950 r. Zasadnicze roboty prowadzono w latach 1950–1955. Lipiec 1956 r. przyniósł oficjalne uruchamianie obiektów wodociągowych, w tym otwarcie zakładu uzdatniania 22 lipca. Te daty opisują kolejne etapy przedsięwzięcia. Wyprowadzki i przygotowywanie terenu rozpoczęły się wcześniej niż uroczystości otwarcia.

Jezioro Goczałkowickie zmieniło krajobraz po to, by obsługiwać potrzeby większego obszaru. Woda z doliny miała zasilać miejscowości oddalone od samej zapory. Dla użytkownika wodociągu widocznym rezultatem inwestycji było poprawione zaopatrzenie. Dla człowieka mieszkającego na przyszłym dnie zbiornika ten sam projekt oznaczał utratę ziemi, domu i dawnego sąsiedztwa. Obie perspektywy dotyczą jednej budowy, lecz opisują inne jej skutki.

O skali przedsięwzięcia decydowała nie tylko długość zapory. Potrzebny był rozległy teren, na którym można było spiętrzyć wodę i utrzymywać ją na odpowiednim poziomie. Stąd przejmowanie gospodarstw, rozbiórki oraz przenoszenie elementów życia miejscowego. Budowa zbiornika goczałkowickiego połączyła zadania techniczne z reorganizacją całego zamieszkanego obszaru. Wysiedlenia były częścią przygotowania inwestycji, a nie dopiero reakcją na wodę wchodzącą do domów.

🧱 Zapora w Goczałkowicach spiętrzyła Wisłę na obszarze do 32 km²

Zapora czołowa ma około 2980 m długości i jest konstrukcją ziemną. Beton widoczny od strony wody zabezpiecza skarpę przed działaniem fal i wody. Zewnętrzny wygląd może więc sugerować jednolitą betonową barierę, podczas gdy podstawę budowli stanowi uformowany korpus ziemny. Jego zadaniem jest utrzymywanie spiętrzenia, które przekształciło dawny układ doliny w zbiornik.

Przy maksymalnym poziomie zalewu powierzchnia jeziora wynosi około 32 km², czyli 3200 ha. Całkowita pojemność podawana dla zbiornika to 165,6 mln m³. Powierzchnia zajęta przez wodę zmienia się wraz z poziomem piętrzenia. Wyższy stan przykrywa większy obszar, a obniżenie odsłania fragmenty dna. Właśnie ta zależność pozwoliła w 1992 r. zobaczyć pozostałości dawnego cmentarza.

Zapora w Goczałkowicach stanowi najbardziej czytelny techniczny element inwestycji, ale jej oddziaływanie sięga znacznie dalej niż miejsce przegrodzenia rzeki. Zmiana poziomu wody dotyczyła pól, dróg, zabudowy i miejsc pochówku w całej czaszy. Rozległy akwen rozciąga się w dolinie między rejonem Strumienia a Goczałkowicami. Zarzecze było jedną z miejscowości objętych tą przemianą, a utrata jego dawnego centrum stała się najbardziej rozpoznawalnym społecznym następstwem budowy.

Jezioro Goczałkowickie pozostaje zbiornikiem związanym przede wszystkim z gospodarką wodną, zaopatrzeniem w wodę i ochroną przeciwpowodziową. Jego dzisiejszy krajobraz powstał dzięki utrzymywaniu spiętrzenia Wisły. Widok szerokiej tafli pokazuje rezultat tej pracy, ale sam nie ujawnia, jak wyglądała dolina przed inwestycją. Do jej odtworzenia potrzebne są dawne fotografie, plany i pamięć ludzi, którzy znali teren jeszcze jako miejsce zamieszkania.

🏘️ Jezioro Goczałkowickie zajęło około 80% obszaru Zarzecza

Przed zmianą krajobrazu Zarzecze tworzyło zamieszkaną wieś z domami, gospodarstwami, kościołem, szkołami, remizami, sklepami i gospodami. W 1945 r. liczyło około 3000 mieszkańców. To liczba opisująca społeczność w konkretnym momencie, a nie gotowy bilans późniejszych wysiedleń. Podobnie dane o domach, gospodarstwach i rodzinach odnoszą się do różnych jednostek. Skala rozbiórek obejmowała kilkaset budynków mieszkalnych, lecz dokładnych wartości z różnych zestawień nie można traktować zamiennie.

Jezioro Goczałkowickie zajęło około 80% obszaru wsi. Procent ten dotyczy powierzchni terytorium, a nie automatycznie takiego samego udziału mieszkańców czy domów. Pod wodą znalazł się teren dawnego centrum i znaczna część gruntów. Część Zarzecza przetrwała poza obszarem zalewu. Dlatego sformułowanie zatopiona wieś Zarzecze najlepiej odczytywać jako opis utraty dawnego układu miejscowości, którego nie można utożsamiać z całkowitym zniknięciem jej nazwy i ostatnich zabudowań.

Domy rozbierano przed zalaniem. Podobny los spotkał budynki związane z życiem zbiorowym, w tym kościół i szkoły. Nie była to wyłącznie strata prywatnych posesji: usunięcie tych obiektów pozbawiało wieś miejsc nauki, spotkań, modlitwy i wspólnej organizacji. Materiały z rozbiórek mogły posłużyć do budowania w nowych lokalizacjach. W takiej sytuacji część dawnego domu trwała dalej jako budulec, choć jego otoczenia i położenia nie dało się przenieść.

Jezioro Goczałkowickie objęło również grunty innych miejscowości, między innymi Łąki, Wisły Wielkiej i Wisły Małej. Zarzecze pozostaje głównym symbolem wysiedleń ze względu na zakres utraty własnego centrum. Obszar przyszłego zbiornika był jednak większy od jednej wsi. Skutki dotyczyły także gospodarstw położonych na sąsiednich terenach, wcześniejszych połączeń drogowych i układu korzystania z doliny. Powstanie akwenu zmieniło relacje przestrzenne po obu stronach rzeki.

🏫 W zarzeckich szkołach ostatni rok zakończył się 19 maja 1954 r.

Ostatni rok nauki w miejscowych szkołach zakończono wcześniej niż przewidywał zwykły kalendarz: 19 maja 1954 r. To konkretna data pokazująca, jak przygotowanie terenu pod inwestycję wchodziło w codzienne życie wsi. Uczniowie tracili nie tylko budynek szkoły. Przeprowadzka rodzin oznaczała zmianę otoczenia, kolegów i sposobu docierania na lekcje. Dla części dzieci i nastolatków nowy etap edukacji był bezpośrednio związany z opuszczeniem Zarzecza.

Szkoły oraz remizy tworzyły punkty odniesienia dla lokalnej wspólnoty. Ich obecność na dawnych fotografiach pomaga odtworzyć miejscowość jako przestrzeń codziennych zajęć. Między domem, szkołą, kościołem i gospodarstwem przebiegały dobrze znane drogi. Przygotowanie zbiornika stopniowo odbierało sens temu układowi: kolejne rodziny wyjeżdżały, budynki znikały, a miejsca wcześniej łączące ludzi przestawały pełnić dotychczasowe funkcje.

Wysiedlenie Zarzecza miało zatem także wymiar pokoleniowy. Dorośli organizowali nowe mieszkanie i źródło utrzymania, dzieci przechodziły do nowych szkół, a starsi mieszkańcy tracili otoczenie związane z większością swojego życia. Nawet w obrębie jednej rodziny te doświadczenia mogły być różne. Trudno opisać je jednym wspólnym uczuciem, nie pomijając czyjejś perspektywy. Konkretna data zamknięcia roku szkolnego jest tu bardziej wymowna niż ogólne zdanie o nagłym końcu całej miejscowości.

🚚 11 czerwca 1954 r.: Czesław Mrzyk wyjechał z Gołysza do Chybia

Czesław Mrzyk zapamiętał 11 czerwca 1954 r. jako dzień wyjazdu 3 rodzin z Gołysza do bloków w Chybiu. Był wtedy nastolatkiem. W nowym mieszkaniu zwracał uwagę na lepsze warunki, w tym dostęp do łazienki. Zmiana miejsca zamieszkania ułatwiała mu także dojazd do szkoły. Ten epizod pokazuje, że osobiste wspomnienie wysiedlenia mogło łączyć utratę dawnego domu z dostrzeganiem zalet nowego otoczenia.

Możliwość korzystania z udogodnień nie zmieniała przymusowego charakteru przeprowadzki. Rodziny opuszczały teren przeznaczony pod inwestycję, a pozostanie na dawnych posesjach nie było realną opcją. Ich decyzje dotyczyły przede wszystkim tego, jak urządzić życie po wyjeździe. Wspomnienie młodego człowieka o poprawie warunków mieszkaniowych opisuje jeden z rezultatów tej sytuacji. Nie pozwala rozciągnąć podobnej oceny na wszystkie osoby związane z Zarzeczem.

Istniały różne formy rekompensaty i rozwiązywania problemów mieszkaniowych. Można było budować samodzielnie, wykorzystując materiały z rozbieranych domów, lub otrzymać gospodarstwo zamienne. Rodzina związana z rolnictwem potrzebowała innego rozwiązania niż ktoś, kto przenosił się do mieszkania w bloku. O możliwości odtworzenia wcześniejszego sposobu życia decydowały więc nie tylko same mury nowego domu, ale również ziemia, zajęcie i codzienne połączenia.

Wysiedlenie Zarzecza obejmowało stratę trudną do wyceny: odległość od dotychczasowych sąsiadów, znajomej przestrzeni i rodzinnych miejsc. Nawet przeniesiony nagrobek znajdował się już w innym otoczeniu. Nowe gospodarstwo mogło umożliwić dalszą pracę, lecz nie odtwarzało automatycznie wcześniejszego sąsiedztwa. To właśnie różnica między zapewnieniem nowego lokum a zachowaniem wspólnoty jest jednym z najważniejszych społecznych skutków inwestycji.

Jezioro Goczałkowickie powstawało więc równolegle z wieloma odrębnymi historiami przeprowadzek. Mrzyk zapamiętał konkretny dzień, grupę rodzin i nowe warunki w Chybiu. Inni mieszkańcy opisywali większą tęsknotę za miejscem, którego nie można było odzyskać. Zachowanie tych różnic pozwala przedstawić ludzi jako osoby o własnych doświadczeniach, zamiast przypisywać wszystkim identyczne reakcje. Wspólny pozostawał obowiązek opuszczenia obszaru przyszłego zalewu.

🧭 72 miejscowości zamiast jednego nowego Zarzecza

Dawni mieszkańcy rozproszyli się po 72 miejscowościach. Wśród kierunków przesiedleń pojawiały się między innymi Chybie, Strumień, Pszczyna, Czechowice-Dziedzice, Bielsko-Biała i okolice innych miast regionu. Liczba docelowych miejsc pokazuje, jak daleko rozeszła się wcześniejsza wspólnota. Nie powstało jedno nowe osiedle, które odtworzyłoby cały układ dawnego Zarzecza i utrzymało wszystkich sąsiadów obok siebie.

Rozproszenie zmieniło sposób podtrzymywania kontaktów. Dawniej spotkania wynikały z bliskości domów, wspólnej drogi do szkoły, kościoła czy codziennej pracy. Po wyjeździe wymagały umówienia, podróży i wysiłku. Nawet jeśli kilka rodzin trafiało w jedno miejsce, pozostali znajomi mogli mieszkać znacznie dalej. Tego skutku nie przedstawia sama liczba zbudowanych mieszkań ani zestawienie powierzchni przekazanych gospodarstw.

Utrata dawnej wsi dotknęła także rodzinnych odniesień do przestrzeni. Opowieść o dzieciństwie odnosiła się do domu, którego już nie było, i drogi, którą przykryła woda. Następne pokolenia mogły poznać te miejsca przede wszystkim z fotografii i wspomnień. Ich wyobrażenie Zarzecza powstawało z przekazu rodziców i dziadków, a nie z codziennego poruszania się po tym samym otoczeniu. Pamięć o terenie zaczęła w ten sposób funkcjonować poza samym terenem.

Jezioro Goczałkowickie było trwałym powodem tego rozdzielenia, ale wspólnota zachowała zdolność do odnawiania więzi. Gromadzenie wspomnień, identyfikowanie ludzi na zdjęciach i spotkania dawnych mieszkańców umożliwiały odtworzenie relacji, których nie można było już podtrzymywać przez zwykłe sąsiedztwo. Takie działania dotyczyły konkretnych osób i rodzin. Z nich dopiero powstawał zbiorowy obraz miejscowości sprzed wysiedlenia.

⛪ Z Gołysza przez Zarzecze do Chybia: 2 przeprowadzki obrazu

Obraz Matki Bożej Gołyskiej został przeniesiony w 2 etapach. Najpierw, 10 maja 1953 r., trafił z kaplicy na Gołyszu do kościoła parafialnego w Zarzeczu. Następnie, 29 czerwca 1954 r., przewieziono go do Chybia. Rozdzielenie tych dat pozwala zobaczyć, że przemieszczanie pamiątek następowało już podczas przygotowania inwestycji. Obraz opuszczał kolejne miejsca wraz ze zmianą losów samej miejscowości.

W Chybiu znalazł się w kościele Chrystusa Króla. Zachował w ten sposób związek z dawną społecznością poza obszarem jej wcześniejszego życia. Kościół i kaplica w Zarzeczu zostały utracone, ale przedmiot istotny dla miejscowej religijności ocalał. Można go było nadal rozpoznawać i otaczać pamięcią w nowym otoczeniu. Dla dawnych mieszkańców stanowił materialne odniesienie do miejsca, z którego musieli wyjechać.

Podobną drogę poza dawną wieś przeszedł pomnik upamiętniający poległych w I wojnie światowej. Z Zarzecza przeniesiono go na cmentarz parafialny w Chybiu. Przeprowadzki ludzi, grobów i pamiątek połączyły te 2 miejscowości w sposób, którego nie wyjaśnia sama odległość na mapie. Chybie stało się jednym z miejsc przechowywania pamięci o terenie zajętym później przez Jezioro Goczałkowickie.

W losach obrazu i pomnika widać możliwość ratowania pojedynczych elementów dawnego życia. Przedmiot można przewieźć i zachować, podczas gdy układ wsi, miejsce jego wcześniejszego ustawienia i codzienne otoczenie ulegają zmianie. Pamiątki są więc ciągłością zachowaną pomimo przesiedlenia, ale zarazem świadectwem zerwania z wcześniejszą przestrzenią. Ich obecność w Chybiu nadaje historii Zarzecza konkretny, nadal rozpoznawalny wymiar.

🪵 Jezioro Goczałkowickie przykryło pnie, wojenne bunkry i przyczółki mostowe

Przygotowanie czaszy obejmowało rozbiórki i usuwanie elementów wcześniejszego zagospodarowania. Nie oznaczało jednak wymazania wszystkich śladów doliny. W obrębie zbiornika pozostały między innymi pnie po wyciętych drzewach, żelbetowe elementy związane z II wojną światową i przyczółki mostowe. Są to pozostałości innego rodzaju niż trumny i nagrobki. Razem pokazują, że po zalaniu dawny teren nie stał się jednolitą, pozbawioną wcześniejszych struktur powierzchnią.

Woda przykryła przestrzeń już przekształconą przez przygotowanie inwestycji. Domy, szkoły i obiekty sakralne rozbierano, zanim znalazły się w obrębie zalewu. Dlatego wyobrażenie zachowanego w całości centrum Zarzecza, z nietkniętymi ulicami i budynkami, nie oddaje przebiegu tych wydarzeń. Na dnie pozostały ślady o różnym pochodzeniu i stopniu zachowania. Ich ogólne rozpoznanie nie pozwala określić stanu każdej dawnej posesji.

Jezioro Goczałkowickie może odsłaniać fragmenty tego terenu przy niższych stanach wody. Zakres widocznych pozostałości zależy od poziomu zbiornika i konkretnego miejsca. Jednorazowe odsłonięcie cmentarza w 1992 r. nie oznacza, że ten sam obszar jest stale dostępny lub że przy każdej zmianie poziomu ujawnia identyczne szczegóły. Zdjęcia utrwalają określony moment w historii akwenu, a nie niezmienny widok jego brzegu.

W przypadku cmentarza w Zarzeczu nadal nieznany pozostaje pełny bilans pochówków i dokładny zakres wykonanych prac. Podobnie nie ma potwierdzonego obrazu stanu wszystkich dawnych fundamentów czy dróg. Można wskazać udokumentowane ślady i miejsca utrwalone na zdjęciach, zachowując ostrożność wobec opowieści o kolejnych ukrytych obiektach. Już samo zestawienie pni, pozostałości wojennych, mostowych i cmentarnych ukazuje, jak wiele warstw wcześniejszego krajobrazu znalazło się w czaszy.

📚 Jezioro Goczałkowickie i Zarzecze: pamięć zachowana w Chybiu

Ocalała część Zarzecza istnieje jako sołectwo gminy Chybie, na południowym brzegu zbiornika. Zachowanie tej informacji jest niezbędne, aby nie usuwać z opowieści współczesnych mieszkańców. Dawna wieś straciła większość obszaru i wcześniejsze centrum, lecz nazwa pozostała związana z rzeczywistą miejscowością. O przeszłości zalanej części mówią zarówno ludzie mieszkający w okolicy, jak i rodziny rozproszone po kolejnych miejscach przesiedlenia.

W 1994 r. powstało Towarzystwo Miłośników Zarzecza. Gromadzenie fotografii, kronik i wspomnień pozwoliło zachować opowieści, które wcześniej znajdowały się w różnych rodzinnych domach. Dzięki temu dawna miejscowość jest odtwarzana poprzez rozpoznawanie budynków, nazwisk, miejsc i codziennych zdarzeń. Pamięć wykracza poza sam moment wysiedlenia: obejmuje życie poprzedzające inwestycję oraz to, jak mieszkańcy układali je po wyjeździe.

Zarzecka Izba Regionalna przy ul. Bielskiej 40 w Chybiu skupia pamiątki związane z tą społecznością. Publikacje takie jak „Pamiętniki Zarzeckie” i „Alfabet wspomnień” utrwalają osobiste doświadczenia, których nie oddaje opis techniczny zbiornika. Zachowane zdjęcia pozwalają połączyć wspomnienia z wyglądem domów, szkół i kościoła. Przeniesione groby oraz obraz i pomnik w Chybiu uzupełniają tę pamięć o przedmioty i miejsca obecne poza dawnym Zarzeczem.

Jezioro Goczałkowickie pełni funkcję wodną i przeciwpowodziową, a jednocześnie zajmuje przestrzeń rodzinnych historii. Obie warstwy można odczytać bez pomijania którejkolwiek z nich. Zapora wyjaśnia sposób powstania akwenu, przesiedlenia pokazują jego społeczny koszt, a odsłonięty cmentarz pozostaje materialnym śladem niepełnego przeniesienia dawnej nekropolii. Zachowana wspólnota nadaje tym faktom ciągłość: Zarzecze trwa w ocalałej części wsi, w Chybiu i w pamięci rodzin mieszkających poza jego wcześniejszym obszarem.

Losy Zarzecza pokazują, jak trudno rozdzielić krajobraz od działań, które go zmieniły. Podobne pytania o pozostawione ślady podejmuje historia opuszczonej bazy rakietowej w Czarkowie. Techniczne potrzeby regionu prowadzą z kolei ku śródlądowej drodze wodnej, której działanie przybliża artykuł o śluzie w Rudzińcu. Z dolin można następnie przenieść się wyżej, gdzie opowieść o Skrzycznem łączy górski krajobraz z jego kolejową i turystyczną przemianą.